Một chương trình CSR hiệu quả không chỉ được đánh giá bằng số tiền doanh nghiệp đầu tư hay số người tham gia, mà bằng những thay đổi thực sự được tạo ra cho cộng đồng, môi trường và chính doanh nghiệp.

Trong bối cảnh các yêu cầu về phát triển bền vững và ESG ngày càng được tích hợp vào hoạt động quản trị doanh nghiệp, CSR đang đứng trước một sự chuyển dịch quan trọng: từ những hoạt động thiện nguyện đơn lẻ sang các chương trình được thiết kế có mục tiêu, có đối tượng hưởng lợi rõ ràng và có khả năng đo lường tác động.
Một chương trình CSR có thể được tổ chức với quy mô lớn nhưng vẫn khó chứng minh hiệu quả nếu doanh nghiệp chỉ dừng lại ở việc thống kê số sự kiện, số người tham gia hay số giờ tình nguyện.
Ngược lại, một chương trình có quy mô vừa phải nhưng được thiết kế với mục tiêu rõ ràng, đúng đối tượng, logic tác động và hệ thống đo lường phù hợp có thể tạo ra giá trị bền vững hơn.

Vậy doanh nghiệp nên bắt đầu từ đâu?
Một cách tiếp cận thực tiễn là xây dựng chương trình theo chuỗi: Xác định vấn đề & mục tiêu → Xác định các bên liên quan và người thụ hưởng → Thiết kế chương trình → Đo lường kết quả & hoạt động → Liên kết SDGs → Báo cáo và truyền thông.

1. Tư duy CSR chiến lược: bắt đầu từ vấn đề, không phải từ hoạt động 

Một chương trình CSR không nên bắt đầu bằng câu hỏi: “Doanh nghiệp sẽ tổ chức hoạt động gì?” mà nên bắt đầu bằng: “Doanh nghiệp đang muốn giải quyết vấn đề gì, cho ai và tạo ra thay đổi nào?” 

Từ đó, mục tiêu của chương trình có thể được xác định trên hai phương diện:

Giá trị đối với doanh nghiệp

Chương trình có thể hướng đến:

• tăng cường sự tham gia và gắn kết của nhân viên;
• tạo cơ hội để nhân viên tham gia các hoạt động có ý nghĩa xã hội;
• xây dựng văn hóa doanh nghiệp gắn với các giá trị bền vững;
• tăng cường mối quan hệ với cộng đồng và các bên liên quan;
• hỗ trợ các mục tiêu ESG phù hợp với chiến lược doanh nghiệp.

Giá trị đối với xã hội và môi trường

Chương trình có thể hướng đến:

• nâng cao nhận thức và kiến thức;
• thúc đẩy thay đổi hành vi;
• cải thiện khả năng tiếp cận nguồn lực hoặc dịch vụ;
• giảm tác động môi trường;
• hỗ trợ các nhóm cộng đồng phù hợp với vấn đề mà doanh nghiệp lựa chọn giải quyết.

Điểm quan trọng là mục tiêu cần mô tả được thay đổi mong muốn, thay vì chỉ mô tả hoạt động.

Ví dụ:

Hoạt động: Tổ chức workshop về phân loại rác.

Mục tiêu hướng đến: Tăng kiến thức và thúc đẩy hành vi phân loại rác của người tham gia.

Cách tiếp cận này tạo nền tảng để doanh nghiệp xác định KPI và đánh giá hiệu quả ở các bước tiếp theo.

2. Xác định đúng các bên liên quan và nhóm đối tượng hưởng lợi 

Một chương trình CSR không chỉ liên quan đến “người được nhận hỗ trợ”. Doanh nghiệp cần xem xét đầy đủ các bên liên quan và xác định nhóm nào thực sự là đối tượng hưởng lợi của chương trình.

Các bên liên quan là ai?

Tùy chương trình, các bên liên quan có thể bao gồm:

• nhân viên;
• người tham gia;
• gia đình nhân viên;
• cộng đồng địa phương;
• đối tác triển khai;
• tổ chức xã hội;
• cơ quan quản lý hoặc chính quyền địa phương;
• các nhóm có liên quan khác.

Doanh nghiệp có thể tham chiếu cách tiếp cận Gắn kết các bên liên quan để xác định, phân tích và thiết kế cơ chế tham vấn phù hợp với các bên liên quan.

Đối tượng hưởng lợi là ai?

Sau khi xác định các bên liên quan, doanh nghiệp cần xác định rõ:

• Ai là người hưởng lợi trực tiếp?

• Ai có thể hưởng lợi gián tiếp?

Ví dụ, với một chương trình gắn kết nhân viên và gia đình:

Trực tiếp: nhân viên tham gia; con em nhân viên tham gia chương trình; tình nguyện viên nội bộ.

Gián tiếp: gia đình nhân viên; cộng đồng xung quanh; các nhóm có liên quan khác.

Việc lập Sơ đồ nhóm hưởng lợi giúp doanh nghiệp hiểu rõ nhu cầu, vai trò và kết quả mong đợi của từng nhóm thay vì áp dụng một giải pháp giống nhau cho tất cả đối tượng.

3. Thiết kế chương trình bằng mô hình logic

Sau khi xác định mục tiêu và đối tượng, doanh nghiệp cần trả lời một câu hỏi quan trọng: Hoạt động của chương trình sẽ tạo ra sự thay đổi như thế nào?

Một công cụ hữu ích là mô hình logic, với chuỗi: Nguồn lực → Hoạt động triển khai → Kết quả đầu ra → Kết quả thay đổi → Tác động dài hạn.

Ví dụ:

• Nguồn lực: ngân sách, nhân sự, thời gian, chuyên môn, đối tác, cơ sở vật chất.

• Hoạt động triển khai: workshop, đào tạo, chương trình tình nguyện, chiến dịch nâng cao nhận thức, hoạt động hỗ trợ cộng đồng.

• Kết quả đầu ra: số chương trình được tổ chức; số người tham gia; số giờ tình nguyện; số bộ tài liệu được cung cấp.

• Kết quả thay đổi: Mức độ hiểu biết tăng; nhận thức thay đổi; hành vi thay đổi; tỷ lệ duy trì một thực hành bền vững tăng.

• Tác động dài hạn: lượng chất thải giảm; cải thiện khả năng tiếp cận nguồn lực; cải thiện điều kiện sống; giảm phát thải khí nhà kính khi có phương pháp đo lường phù hợp.

Điểm quan trọng là không nên mặc định: Kết quả đầu ra = Kết quả thay đổi = Tác động dài hạn (Output = Outcome = Impact).

Một chương trình có 1.000 người tham gia là một kết quả đầu ra, nhưng điều đó chưa chứng minh rằng 1.000 người đã thay đổi nhận thức hay hành vi. Tương tự, việc tổ chức một hoạt động môi trường không tự động chứng minh rằng lượng CO₂ đã giảm.

4. Xây dựng KPI: Đo được không chỉ “làm được”

Một hệ thống KPI hiệu quả cần phản ánh được cả quy mô hoạt động và sự thay đổi tạo ra. Doanh nghiệp có thể phân loại chỉ số theo ba cấp:

Cấp độ	Câu hỏi	Ví dụ
Output	Chương trình đã thực hiện được gì?	Số workshop, số người tham gia, số giờ tình nguyện
Outcome	Điều gì đã thay đổi sau chương trình?	% thay đổi kiến thức, nhận thức hoặc hành vi
Impact	Tác động dài hạn là gì?	Lượng chất thải giảm, CO₂e giảm/tránh phát thải, cải thiện điều kiện của nhóm hưởng lợi

 

Bên cạnh đó, nếu chương trình hướng đến giá trị nội bộ, doanh nghiệp có thể theo dõi một nhóm Kết quả kinh doanh/nội bộ, chẳng hạn: Sự gắn kết của nhân viên; Mức độ tham gia của nhân viên; Ý định gắn bó; Chỉ số đo lường mức độ hài lòng và gắn kết của nhân sự (eNPS); Các chỉ số văn hóa nội bộ phù hợp.

Lưu ý: eNPS không nên được xếp trực tiếp vào Tác động xã hội/môi trường. eNPS có thể được sử dụng như một chỉ số kết quả đối với doanh nghiệp, đặc biệt khi chương trình có mục tiêu tăng cường sự gắn kết hoặc trải nghiệm của nhân viên.

Do đó, nên phân biệt: Tác động xã hội/môi trường với Kết quả kinh doanh/nội bộ.

Cách phân loại này giúp doanh nghiệp tránh việc sử dụng một chỉ số nội bộ để đại diện cho tác động xã hội hoặc môi trường.

5. Bốn thành phần của một KPI tốt

Có KPI chưa đồng nghĩa với việc chương trình đã có hệ thống đo lường tốt. Để một KPI thực sự có giá trị, doanh nghiệp nên xác định ít nhất bốn thành phần:

• Mức cơ sở: Doanh nghiệp đang ở đâu trước khi chương trình bắt đầu? 

(Ví dụ: 30% người tham gia thực hiện đúng quy trình phân loại rác trước chương trình)

• Mục tiêu: Doanh nghiệp muốn đạt kết quả nào? 

(Ví dụ: Nâng tỷ lệ người tham gia thực hiện đúng quy trình phân loại rác từ 30% lên 60%)

• Phương pháp đo lường: Đo lường bằng phương pháp và nguồn dữ liệu nào? 

(Ví dụ: Đánh giá trước/sau chương trình kết hợp khảo sát theo dõi)

• Khung thời gian: Khi nào sẽ đo lường? 

(Ví dụ: Đánh giá ngay sau chương trình và theo dõi sau 3–6 tháng)

Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp chuyển từ: “Chúng tôi đã tổ chức chương trình” sang “Chúng tôi đã tạo ra thay đổi X, được đo lường bằng phương pháp Y trong khoảng thời gian Z”. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của các tuyên bố về tác động.

6. Định nghĩa “Tác Động” dựa trên bằng chứng

Đặc biệt với các chương trình môi trường, doanh nghiệp cần thận trọng khi đưa ra các tuyên bố định lượng.

Ví dụ: “Chương trình giúp giảm 100 tấn CO₂.”

Để đưa ra một tuyên bố như vậy, doanh nghiệp cần có cơ sở dữ liệu và phương pháp tính phù hợp, chẳng hạn: Baseline → Dữ liệu hoạt động → Phương pháp tính → Kết quả → Cơ sở xác định đóng góp của chương trình.

Do đó, thay vì mặc định: “Hoạt động môi trường → CO₂ giảm → Tác động”, nên tiếp cận theo hướng: “CO₂e giảm/tránh phát thải được định lượng dựa trên baseline, dữ liệu và phương pháp đo lường phù hợp.”

Tương tự, việc số lượng người tham gia tăng hay chương trình nhận được nhiều phản hồi tích cực không tự động chứng minh một tác động xã hội dài hạn.

Tác động cần được chứng minh bằng bằng chứng phù hợp với mục tiêu của chương trình.

7. Tích hợp SDGs thực chất: từ kết quả định lượng đến mục tiêu bền vững 

SDGs có thể giúp doanh nghiệp thể hiện chương trình đang đóng góp vào những mục tiêu phát triển bền vững nào. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên bắt đầu bằng việc: “Chương trình này nên gắn với SDG nào?” mà nên đi theo chuỗi: Hoạt động chương trình → Kết quả thực tế → Mục tiêu SDG → Bằng chứng.

Ví dụ: Tổ chức chương trình giáo dục về phân loại và giảm thiểu chất thải (Hoạt động) → Người tham gia cải thiện kiến thức và tăng tỷ lệ thực hiện đúng hành vi phân loại rác (Kết quả) → Kết quả có thể được xem xét trong mối liên hệ với các mục tiêu của SDG 12 – Responsible Consumption and Production, nếu nội dung và tác động thực tế phù hợp (Mục tiêu SDG tương ứng) → Kết quả khảo sát trước/sau, dữ liệu theo dõi hành vi và các bằng chứng liên quan (Bằng chứng).

Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp tránh việc chỉ “gắn logo SDG” vào chương trình mà không chứng minh được mối liên hệ giữa hoạt động, kết quả và mục tiêu phát triển bền vững.

8. Chuyển hóa dữ liệu tác động CSR thành chỉ số báo cáo ESG 

Khi chương trình đã có mục tiêu, dữ liệu và kết quả đo lường, doanh nghiệp có thể xem xét cách đưa những thông tin phù hợp vào hệ thống báo cáo phát triển bền vững.

GRI Standards có thể được tham chiếu khi các tác động và chủ đề liên quan nằm trong phạm vi thông tin doanh nghiệp xác định và báo cáo.

9. CSR và CSV: Khi nào nên sử dụng khái niệm phù hợp?

CSR (Corporate Social Responsibility) thường mang tính trách nhiệm/chi phí doanh nghiệp bỏ ra, còn CSV (Creating Shared Value) tạo ra giá trị kinh tế song song với giá trị xã hội (doanh nghiệp phát triển nhờ giải quyết vấn đề xã hội). 

Một chương trình CSR có thể tập trung vào đóng góp cho cộng đồng, tình nguyện hoặc hỗ trợ xã hội mà không trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế.

CSV phù hợp hơn khi doanh nghiệp có thể chứng minh mối liên hệ giữa: Giá trị xã hội/môi trường ↔ Giá trị doanh nghiệp.

Vì vậy, không phải mọi chương trình CSR đều là CSV. Tránh dùng lẫn lộn hai khái niệm này khi bàn về tính bền vững mô hình kinh doanh. 

Do đó, khi thiết kế chương trình, nên xác định trước doanh nghiệp đang hướng đến: CSR / Tác động cộng đồng hay Giá trị chia sẻ / Tác động xã hội được gắn với Giá trị kinh doanh. Sự phân biệt này giúp chiến lược chương trình rõ ràng hơn và tránh sử dụng CSV như một thuật ngữ thay thế cho mọi hoạt động CSR.

10. Hướng ứng dụng phổ biến

Từ khung trên, doanh nghiệp có thể phát triển chương trình theo nhiều hướng. Hai hướng phổ biến là:

Hướng 1: Gắn kết nhân viên & gia đình

Mục tiêu

• tăng employee engagement;
• tạo cơ hội cho nhân viên tham gia hoạt động xã hội;
• lan tỏa thực hành bền vững từ nơi làm việc đến gia đình;
• xây dựng văn hóa doanh nghiệp gắn với phát triển bền vững.

Đối tượng

• nhân viên;
• gia đình/con em nhân viên;
• tình nguyện viên nội bộ;
• các nhóm liên quan.

KPI

Output: số chương trình; số người tham gia; số giờ tình nguyện.

Outcome: thay đổi kiến thức; thay đổi hành vi; tỷ lệ duy trì thực hành bền vững.

Business/Internal Outcome: employee engagement; eNPS; ý định gắn bó.

Hướng 2: Tạo tác động cho cộng đồng

Mục tiêu

• giải quyết một vấn đề xã hội hoặc môi trường cụ thể;
• cải thiện điều kiện hoặc khả năng tiếp cận của nhóm hưởng lợi;
• xây dựng quan hệ dài hạn với cộng đồng.

Đối tượng

• nhóm hưởng lợi trực tiếp;
• cộng đồng địa phương;
• các tổ chức/đối tác triển khai;
• các stakeholders liên quan.

KPI

Output: số hoạt động; số người được tiếp cận; số nguồn lực được cung cấp.

Outcome: mức độ cải thiện kiến thức; thay đổi hành vi; cải thiện khả năng tiếp cận nguồn lực.

Impact: thay đổi xã hội/môi trường dài hạn phù hợp với mục tiêu và được chứng minh bằng dữ liệu.

11. Bài học kinh nghiệm khi thiết kế chương trình CSR

• Chuyển từ “hoạt động” sang “tác động”:  Số lượng hoạt động là cần thiết nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp cần trả lời: “Sau chương trình, điều gì đã thực sự thay đổi?” Đó mới là nền tảng để đánh giá hiệu quả thực sự.

• Đặt yếu tố con người vào trung tâm: Một chương trình bền vững cần được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của những người liên quan và nhóm hưởng lợi. Tham vấn phù hợp ngay từ giai đoạn thiết kế có thể giúp doanh nghiệp giảm khoảng cách giữa: “Điều doanh nghiệp muốn làm” và “Điều cộng đồng thực sự cần”.

• Đo lường trước khi truyền thông: Một chương trình có câu chuyện truyền thông tốt nhưng thiếu dữ liệu sẽ khó chứng minh tác động. Ngược lại, khi doanh nghiệp có: Mức cơ sở → Mục tiêu → Measurement → Kết quả → Bằng chứng thì hoạt động truyền thông có thể trở nên minh bạch, đáng tin cậy và có sức thuyết phục hơn.

Như vậy, một chương trình hiệu quả không chỉ được đo bằng những gì doanh nghiệp đã làm, mà bằng những thay đổi doanh nghiệp có thể chứng minh. Đây là chìa khóa giúp doanh nghiệp khẳng định cam kết phát triển bền vững một cách chân thực và hiệu quả.