Buôn bán trái phép tiếp tục đe dọa rùa biển tại Việt Nam
Dù số vụ tịch thu rùa biển và sản phẩm từ rùa biển tại Việt Nam có xu hướng giảm, hoạt động buôn bán trái phép vẫn tiếp diễn, đặc biệt trên các nền tảng trực tuyến. Trong khi đó, nhiều trường hợp rùa biển vô tình mắc vào ngư cụ trong quá trình đánh bắt thủy sản chưa được ghi nhận trong dữ liệu chính thức, gây khó khăn cho công tác giám sát và bảo tồn loài.
Ngày 21/10/2026, tổ chức TRAFFIC công bố những phát hiện mới về tình trạng buôn bán và khai thác rùa biển tại Việt Nam, dựa trên dữ liệu tịch thu trong giai đoạn 2010–2024, hoạt động giám sát thị trường trực tuyến từ năm 2011 đến 2024, khảo sát thị trường trực tiếp và phỏng vấn ngư dân trong giai đoạn 2023–2024.
Buôn bán rùa biển tại Việt Nam vẫn tiếp diễn, nhiều trường hợp mắc lưới đánh bắt chưa được ghi nhận. (Ảnh: Takashi Miyazaki/ Unsplash)
Theo dữ liệu được tổng hợp, có 11.510 cá thể rùa biển và sản phẩm từ rùa biển bị tịch thu trong giai đoạn 2010–2024, trong đó 95% được ghi nhận trước năm 2016. Số vụ tịch thu trung bình hằng năm giảm từ khoảng 10 vụ trong giai đoạn 2010–2018 xuống còn khoảng 5 vụ trong giai đoạn 2019–2024. Tuy nhiên, sự sụt giảm này có thể chịu ảnh hưởng từ hoạt động thực thi pháp luật và chưa đủ cơ sở để xác định mức độ buôn bán trái phép trên thực tế.
Rùa biển còn sống xuất hiện trong 63% số vụ tịch thu, với tổng cộng 1.495 cá thể. Trong khi đó, rùa biển đã chết chiếm số lượng cá thể bị tịch thu lớn nhất, với ít nhất 7.641 cá thể được ghi nhận trong 15 vụ việc. Dữ liệu cũng cho thấy Việt Nam có liên quan đến hoạt động trung chuyển rùa biển xuyên biên giới. Trong 10 vụ việc quốc tế được ghi nhận, ít nhất 5 vụ liên quan đến các lô hàng có điểm đến là Trung Quốc. Một số tàu cá Việt Nam cũng bị phát hiện thu gom rùa biển tại vùng biển Malaysia và Indonesia, trong đó có vụ liên quan đến khoảng 1.400 cá thể động vật thuộc nhiều loài.
Hoạt động buôn bán rùa biển tiếp tục xuất hiện trên môi trường trực tuyến
Các cuộc khảo sát tại 53 cửa hàng vào năm 2023 và cuối năm 2024 cho thấy hoạt động bày bán công khai sản phẩm từ rùa biển đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, 69 sản phẩm vẫn được ghi nhận tại 4 cửa hàng ở TP. Hồ Chí Minh và Nha Trang trong cả hai đợt khảo sát. Người bán cho biết những sản phẩm này được giữ lại để trưng bày thay vì kinh doanh, đồng thời thể hiện sự nhận thức về các hình thức xử phạt liên quan.
Trên môi trường trực tuyến, hoạt động rao bán sản phẩm từ rùa biển vẫn diễn ra. Quá trình giám sát ghi nhận 544 tin quảng cáo từ 216 người bán, trong đó Facebook chiếm 63% tổng số tin. Đồ trang sức là nhóm sản phẩm được quảng cáo phổ biến nhất, với TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội là hai địa bàn chính được xác định trong thông tin của người bán.
Những phát hiện này cho thấy hoạt động buôn bán sản phẩm từ rùa biển vẫn tồn tại trên cả thị trường trực tiếp và trực tuyến, đặt ra yêu cầu tăng cường giám sát và phối hợp với các nền tảng mạng xã hội nhằm phát hiện, xử lý các nội dung quảng cáo vi phạm.
Nhiều trường hợp rùa biển mắc vào ngư cụ chưa được ghi nhận
Bên cạnh hoạt động buôn bán, tình trạng rùa biển bị đánh bắt không chủ đích cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Kết quả khảo sát 110 ngư dân trong năm 2024 cho thấy 26% người tham gia cho biết từng bắt gặp rùa biển mắc vào ngư cụ của mình trong vòng 5 năm trước thời điểm khảo sát. Đồng thời, 77% ngư dân được hỏi cho rằng các tàu cá khác vẫn đánh bắt trúng rùa biển và đôi khi giữ lại để tiêu thụ.
Đáng chú ý, không có ngư dân nào trong khảo sát cho biết đang sử dụng thiết bị thoát rùa biển (Turtle Excluder Devices, TEDs), một giải pháp giúp giảm nguy cơ rùa biển bị mắc trong quá trình đánh bắt bằng lưới kéo.
Mặc dù nhật ký khai thác thủy sản đã có mục dành riêng cho việc ghi nhận các loài nguy cấp, dữ liệu cấp quốc gia được xem xét trong nghiên cứu không ghi nhận trường hợp rùa biển nào bị đánh bắt không chủ đích. Khoảng trống giữa thông tin do ngư dân cung cấp và dữ liệu chính thức cho thấy những khó khăn trong công tác theo dõi, đánh giá mức độ tác động của hoạt động khai thác thủy sản đối với rùa biển.
Theo ông Trinh Nguyễn, Giám đốc Văn phòng TRAFFIC Việt Nam, việc tìm hiểu những rào cản trong quá trình báo cáo và xây dựng một hệ thống thuận tiện, đáng tin cậy đối với ngư dân là cần thiết. Các công cụ quen thuộc như Zalo có thể được xem xét để hỗ trợ ghi nhận thông tin, kết hợp với hướng dẫn phòng tránh đánh bắt không chủ đích và thả rùa biển an toàn khi mắc vào ngư cụ.
Tăng cường giám sát và giảm thiểu các mối đe dọa đối với rùa biển
Trước thực trạng trên, việc đơn giản hóa quy trình báo cáo các trường hợp rùa biển mắc vào ngư cụ, đồng thời áp dụng những biện pháp giảm thiểu phù hợp với từng loại hình khai thác thủy sản là những hướng hành động cần được ưu tiên. Đối với nghề lưới kéo, các yêu cầu sử dụng thiết bị thoát rùa biển cần được xem xét phù hợp, trong khi nghề lưới rê cần có những giải pháp giảm thiểu riêng.
Trong công tác kiểm soát buôn bán trái phép, tăng cường hợp tác với các nền tảng mạng xã hội để gỡ bỏ nội dung quảng cáo vi phạm và xây dựng cơ chế tiếp nhận sản phẩm từ rùa biển do các cửa hàng tự nguyện bàn giao cũng là những biện pháp cần thiết.
Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở ban đầu để xác định những vấn đề cần ưu tiên trong hoạt động bảo tồn rùa biển tại Việt Nam. Tuy nhiên, do quy mô khảo sát ngư dân và cán bộ quản lý còn hạn chế, thông tin về việc thả rùa biển chủ yếu dựa trên tự khai báo và tính xác thực của các sản phẩm được quảng cáo trực tuyến chưa được kiểm chứng đầy đủ, những số liệu này chưa thể đại diện cho toàn bộ tình trạng buôn bán và đánh bắt không chủ đích trên phạm vi cả nước.
Việc tăng cường giám sát thị trường, cải thiện hệ thống ghi nhận các trường hợp rùa biển mắc vào ngư cụ và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng ngư dân sẽ góp phần cung cấp dữ liệu chính xác hơn, từ đó nâng cao hiệu quả của các biện pháp bảo vệ rùa biển tại Việt Nam.
Nguồn: TRAFFIC
