Châu Phi: Nạn buôn bán bộ phận sư tử đang gia tăng
Sư tử từ lâu đã được xem là biểu tượng của sức mạnh và hệ sinh thái hoang dã châu Phi, tuy nhiên, bên cạnh những mối đe dọa quen thuộc như mất môi trường sống, xung đột với con người hay suy giảm nguồn thức ăn, loài động vật này đang phải đối mặt với một nguy cơ mới: săn trộm để lấy các bộ phận cơ thể phục vụ hoạt động buôn bán trái phép.
Nhu cầu đối với xương, da, răng, móng vuốt và các bộ phận khác của sư tử đang tăng lên tại nhiều thị trường, tạo ra áp lực chưa từng có đối với quần thể sư tử hoang dã. Các chuyên gia bảo tồn cảnh báo rằng nếu không được kiểm soát kịp thời, đây sẽ trở thành một trong những nguyên nhân chính khiến số lượng sư tử tiếp tục suy giảm trong những năm tới.
Các nhà bảo tồn tại Mozambique bắt đầu ghi nhận những vụ săn trộm sư tử có chủ đích từ năm 2016. Khác với trước đây, nhiều xác sư tử được phát hiện trong tình trạng bị cắt mất đầu, bàn chân, xương hoặc nội tạng. Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy động vật bị giết để lấy bộ phận cơ thể thay vì xuất phát từ xung đột giữa con người và động vật hoang dã.
Nhu cầu đối với các bộ phận của sư tử đang tăng lên tại nhiều thị trường gây áp lực với quần thể sư tử hoang dã. (Ảnh: Matt Bango/ Unsplash)
Tình trạng tương tự cũng xuất hiện tại Zimbabwe, Nam Phi và nhiều khu bảo tồn khác ở châu Phi. Một số đối tượng sử dụng xác động vật được tẩm thuốc độc làm mồi nhử. Phương thức này khiến sư tử thiệt mạng cùng với hàng loạt loài khác như kền kền, linh cẩu, chó rừng hay báo hoa mai, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến toàn bộ hệ sinh thái.
Theo các tổ chức bảo tồn, khoảng một nửa số lượng sư tử tại châu Phi đã biến mất trong ba thập kỷ qua. Hiện nay chỉ còn dưới 25.000 cá thể sinh sống trên khoảng 6% phạm vi phân bố lịch sử. Áp lực từ hoạt động săn trộm diễn ra song song với quá trình đô thị hóa, mở rộng đất nông nghiệp và săn bắt động vật làm thực phẩm. Nhiều khu bảo tồn có diện tích rộng nhưng thiếu nguồn lực để tuần tra, khiến các vụ săn trộm rất khó được phát hiện. Các nghiên cứu cho thấy chỉ khoảng 10–20% xác sư tử bị săn trộm được tìm thấy tại những khu vực này, đồng nghĩa với việc quy mô thực tế có thể lớn hơn rất nhiều so với số liệu ghi nhận.
Khác với voi chủ yếu bị săn để lấy ngà hay tê giác bị lấy sừng, sư tử bị săn vì nhiều bộ phận khác nhau. Xương được tiêu thụ tại một số thị trường ở châu Á, nơi chúng bị sử dụng thay thế cho xương hổ trong các sản phẩm y học cổ truyền hoặc ngâm rượu. Da, răng và móng vuốt được dùng làm đồ trang sức, vật phẩm phong thủy hoặc bùa hộ mệnh.
Tại một số quốc gia Tây Phi, các mảnh da sư tử được chế tác thành bùa hộ mệnh phục vụ mục đích tôn giáo và tín ngưỡng. Khi số lượng sư tử bản địa suy giảm mạnh, nguồn cung bắt đầu được vận chuyển từ các khu vực khác của châu Phi, tạo nên mạng lưới buôn bán xuyên biên giới ngày càng phức tạp.
Các chuyên gia nhận định hoạt động săn trộm sư tử hiện nay không còn mang tính tự phát. Nhiều đường dây tội phạm xuyên quốc gia đã tham gia vào việc thu mua, vận chuyển và tiêu thụ các bộ phận sư tử cùng với ngà voi và sừng tê giác.
Một số vụ triệt phá tại Mozambique đã phát hiện hàng trăm kilôgam bộ phận sư tử được cất giữ cùng các sản phẩm từ động vật hoang dã quý hiếm khác. Những bằng chứng này cho thấy các mạng lưới buôn bán bất hợp pháp đang mở rộng phạm vi hoạt động và khai thác nhiều loài cùng lúc nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Giảm thiểu nạn săn trộm đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng thực thi pháp luật, các tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương. Việc tăng cường tuần tra, giám sát quần thể sư tử, chia sẻ dữ liệu giữa các quốc gia và điều tra các đường dây buôn bán xuyên biên giới là những giải pháp cần được ưu tiên.
Song song với đó, các chương trình truyền thông nhằm giảm nhu cầu tiêu thụ bộ phận động vật hoang dã cũng giữ vai trò quan trọng. Khi nhu cầu trên thị trường giảm xuống, động lực săn bắt trái phép sẽ từng bước bị thu hẹp.
Một số khu bảo tồn tại Zimbabwe đã triển khai hệ thống theo dõi kền kền bằng thiết bị định vị vệ tinh để phát hiện sớm các bãi mồi tẩm độc. Cách làm này góp phần ngăn chặn nhiều vụ săn trộm trước khi sư tử tiếp cận nguồn thức ăn bị đầu độc. Kết quả bước đầu cho thấy quần thể sư tử tại đây đang có dấu hiệu phục hồi.
Nâng cao nhận thức, nói “không” với các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã và ủng hộ các chương trình bảo tồn là những hành động thiết thực giúp giảm áp lực lên các quần thể sư tử, góp phần gìn giữ những “chúa tể đồng cỏ” cho các thế hệ tương lai.
Nguồn: National Geographic
