Hơn 1.000 cá mập voi được giải cứu nhờ ngư dân Ấn Độ suốt hai thập kỷ qua
Một buổi sáng tháng Ba tại vùng ven biển Thiruvananthapuram, bang Kerala (Ấn Độ), một nhóm ngư dân bất ngờ phát hiện một con cá mập voi khổng lồ mắc kẹt trong lưới đánh cá truyền thống kambavala. Con vật vùng vẫy trong khung tre và lớp lưới nylon, buộc những người đánh cá phải đưa ra quyết định khó khăn giữa việc giữ lại tài sản hay cứu lấy sinh mạng của một loài đang bị đe dọa.
Theo các nhân chứng tại hiện trường, tấm lưới bị rách có thể khiến ngư dân mất đi nguồn thu nhập của cả tháng. Tuy nhiên, với sự khuyến khích từ Ajit Shanghumukhom, một tình nguyện viên bảo tồn thuộc Wildlife Trust of India (WTI), nhóm ngư dân đã quyết định cắt lưới để giải cứu con cá. Sau khoảng 30 phút nỗ lực, cá mập voi được thả về biển an toàn. Dù thiệt hại về kinh tế, những người tham gia cho biết họ cảm thấy hài lòng khi đã góp phần bảo vệ đại dương.
Sự việc này phản ánh một thay đổi lớn trong cách cộng đồng ven biển Ấn Độ nhìn nhận loài cá mập voi. Hai thập kỷ trước, tại các khu vực như Veraval (bang Gujarat) và đảo Diu, hàng trăm cá mập voi bị săn bắt mỗi năm để lấy dầu gan và thịt. Hoạt động này kéo dài cho đến năm 2001, khi chiến dịch “Save the Whale Shark” được triển khai bởi WTI và tổ chức International Fund for Animal Welfare.
Cùng năm đó, chính phủ Ấn Độ đưa cá mập voi vào danh sách động vật được bảo vệ nghiêm ngặt theo luật, ngang hàng với các loài quý hiếm như hổ. Đồng thời, các chương trình truyền thông cộng đồng, kịch đường phố và giáo dục học đường đã giúp thay đổi nhận thức của người dân. Việc đặt tên loài cá này là “Vhali”, mang ý nghĩa “người thân yêu”, cũng góp phần tạo sự gắn kết cảm xúc với cộng đồng.
Theo WTI, hơn 1.000 cá mập voi đã được giải cứu và thả về biển dọc theo bờ biển phía tây Ấn Độ trong hơn 20 năm qua. Ngư dân hiện nay chủ động cắt lưới ngay trên biển khi phát hiện cá mắc kẹt, thay vì kéo chúng lên bờ như trước đây. Phong trào này đã lan rộng tại nhiều bang ven biển như Gujarat, Maharashtra, Goa, Karnataka, Kerala và quần đảo Lakshadweep.
Tại Kerala, nơi cá mập voi thường xuất hiện ở vùng nước nông do nguồn thức ăn dồi dào, lưới kambavala được xem là một trong những nguyên nhân khiến chúng dễ mắc kẹt. Loại lưới này có cấu trúc dẫn cá vào một túi trung tâm, phù hợp với các loài cá nhỏ nhưng lại nguy hiểm đối với các sinh vật lớn.
Để khuyến khích hoạt động cứu hộ, WTI triển khai cơ chế bồi thường khoảng 25.000 rupee cho mỗi trường hợp ngư dân phải cắt lưới. Dù vậy, nhiều ngư dân cho rằng khoản hỗ trợ này vẫn chưa đủ để bù đắp chi phí thực tế, bao gồm cả thời gian và nhiên liệu sử dụng trong quá trình cứu hộ.
Ajit Shanghumukhom, một trong những nhân tố tích cực tại địa phương, cho biết ông đã tham gia giải cứu hàng chục cá mập voi trong những năm gần đây. Từ một người quay video về đời sống ngư dân, ông dần trở thành người đào tạo kỹ năng cứu hộ cho cộng đồng ven biển. Theo thống kê, nhóm của ông đã giải cứu khoảng 50 cá thể trong vòng bảy năm.
Các hoạt động nâng cao nhận thức cũng được triển khai rộng rãi, từ trường học đến cộng đồng. Trẻ em được học về cá mập voi thông qua tranh vẽ và bài giảng, trong khi ngư dân trẻ sử dụng mạng xã hội để chia sẻ các hoạt động cứu hộ.
Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, cá mập voi vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, ô nhiễm và va chạm với tàu thuyền. Các chuyên gia cho rằng cần có thêm các chính sách hỗ trợ dài hạn, bao gồm bảo hiểm và các chương trình sinh kế bền vững, để duy trì động lực tham gia bảo tồn của ngư dân.
Một ngư dân tại Kerala chia sẻ: “Nếu đại dương mất đi loài cá lớn nhất, chúng ta cũng sẽ sớm mất những loài nhỏ hơn.” Nhận thức này đang dần lan rộng, góp phần hình thành một cộng đồng ven biển chủ động hơn trong việc bảo vệ hệ sinh thái biển.
